راهنمای سفر به قم

استان قم، همچون استان های خراسان رضوی و استان فارس، در زمره مقصدهای گردشگری مذهبی و مقدس ایران است که سالانه میلیون ها گردشگر و زائر، به این استان نسبتا کوچک کشور سفر می کنند. قم، مقصدهای تاریخی و باستانی و گالری گردی خاصی ندارد، اما مکان های مذهبی این استان سبب شده تا ایرانیان، علاقه بسیاری به سفر به قم داشته باشند.

افرادی که علاقمند به تحصیل در علوم دینی دارند، حوزه علمیه قم که بیش از یک قرن قدمت دارد و نقش مهمی در تحولات تاریخ سیاسی معاصر ایران داشته است را انتخاب می کنند. همچنین این استان، محل اقامت مراجع عالی شیعیان ایران به شمار می رود و به همین خاطر، قم را باید قطب مهم مذهبی در ایران دانست.

شهر قم که مرکز استان قم است، در شاهراه مواصلاتی و حمل و نقل ایران واقع شده و از یک سو، رابط بین استان های صنعتی ایران با تهران و از سویی دیگر رابط استان ها و شهرهای جنوبی ایران با استان ها و شهرهای شمالی به شمار می رود. بیش از ۱ میلیون نفر در قم زندگی می کنند که بخشی، دانشجویان و گردشگرانی هستند که برای مدت طولانی در این شهر اقامت دارند.

قم را حرم اهل بیت، شهر سوهان، شهر شیرینی هم در رسانه ها خطاب می کنند. فعالیت های تولید فرش ابریشم در این شهر بسیار است و همچنین از نظر انتشارات، به دلیل نشر کتب مذهبی در قم، یکی از فعال ترین استان های کشور به شمار می رود و یکی از بزرگ ترین مراکز نشر معارف اسلامی در خاورمیانه برای جهان اسلام است.

این شهر، مدفن فاطمه معصومه (س)، دختر موسی بن جعفر  (ع)، امام هفتم شیعیان ایران است و دبیرخانه مراکز مذهبی مهم ایران مانند مجلس خبرگان رهبری، در این شهر قرار دارد. مسجد جمکران، یکی از معروف ترین مساجد ایران نیز در شهر قم  واقع شده است. قم را واتیکان ایران نیز خطاب می کنند که البته مصداق خوبی برای این شهر است. به دلایل مذهبی، در این شهر کنسرت بر پا نمی شود. از مد و لباس در بین بانوان به خصوص دختران جوان شهر، بر خلاف دیگر شهرهای ایران خبری نیست و بانوان، سعی می کنند با چادر در اماکن عمومی ظاهر شوند.

اقامت در قم

برای اقامت در قم پیشنهاد میکنیم از آپارتمان های مبله موسم در قم استفاده کنید. اقامت در خانه نسبت به هتل آسایش بیشتری برای خانواده شما به ارمغان خواهد آورد ضمن اینکه میتوانید با اقامت در سوئیت های موسم در قم به لحاظ اقتصادی هم اقامتی کم هزینه را تجربه کنید.

البته همانگونه که پیش‌تر اشاره شد، شهر مقدس قم به دلیل شاهراه ارتباطی بین چندین شهرکشور و حضور حرم مطهر و مسجد مقدس جمکران از مهم‌ترین دلایل سفر گردشگران و بازدیدکنندگان داخلی و خارجی محسوب می‌شود، پرواضح است که در اکثر خیابان‌های اطراف حرم مطهر و برخی از خیابان‌های اصلی شهر، مکان‌های مناسبی جهت اسکان با هزینه‌هایی معقول، مشاهده شود.

حمل و نقل در قم

هزینه‌ی حمل و نقل یکی از مهم‌ترین مسائلی است که گردشگران و مسافران در بدو ورود به مقصد مورد نظر خود، با آن مواجه می‌شوند. در استان قم بیش از ۶ هزار وسیله‌ی نقلیه‌‌ی تاکسی برای خدمت به شهروندان و گردشگران در حال فعالیت هستند. حداقل کرایه‌ی هرکدام از این وسایل نقلیه به ازای هر مسافر در سال ۲۰۱۷، کم تر از ۱ هزار تومان بوده است که به دلیل کم‌ بودن مسافت درون شهری و مشخص بودن نرخ کرایه، اکثر رانندگان این وسایل نقلیه، از تاکسی‌متر استفاده نکرده و همان نرخ مصوب (۷۰۰ تومان) را دریافت می‌کنند.

این نرخ همه ساله بین ۱۵ تا ۲۵ درصد افزایش پیدا می کند. مسافرانی که از وسایل حمل و نقل عمومی برای ورود به شهر قم استفاده کرده‌اند، در بدو ورود به این شهر (میدان ۷۲ تن که در ابتدای عوارضی آزادراه قم-تهران قرار دارد)، تعداد زیادی از تاکسی‌های گردشی زرد رنگ را مشاهده خواهند کرد که مقصد نهایی اکثر آن‌ها حرم مطهر حضرت فاطمه‌ی معصومه (س) خواهد بود.

ناوگوان حمل و نقل عمومی شهرستان قم، علاوه بر تاکسی‌های مسافربری درون شهری، از چندین دستگاه اتوبوس نیز برای ارائه‌ی خدمات حمل و نقل به شهروندان و مسافران استفاده می‌کند که گردشگران در صورت تمایل می‌توانند از این وسایل بهره‌مند شوند. آدرس اولین ایستگاه اتوبوس در بدو ورود به شهر از بزرگراه قم-تهران (میدان ۷۲ تن)، در بلوار شهید صیاد شیرازی احداث شده است که مسافران را تا میدان مطهری (میدان ساعت)، هدایت می‌کند.

نرخ هزینه‌ی هر مسافر در این وسایل کمتر از ۱ هزار تومان در نظر گرفته شده است. لازم به ذکر است که مسئولان محترم این شهر از اتوبوس‌های رایگان، برای رفاه بیشتر مسافران و زائرین حضرت فاطمه‌ی معصومه (س)، از میدان مطهری تا نزدیک‌ترین مسیر به درب‌های ورودی حرم مطهر، استفاده می‌کنند.

حرم فاطمه معصومه(س)

مقصد نخست گردشگری مذهبی در شهر قم، یکی از مهم ترین اماکن مذهبی ایران است که بیش از ۱۲۰۰ سال قدمت داشته و با ساخت و ساز های مکرر، به شکل امروزی در آمده است. محل دفن پادشاهان بسیاری از تاریخ ایران مانند شاه عباس دوم، شاه صفی و علمای سرشناس تاریخ معاصر ایران، در جوار این بانوی مقدس دفن شده اند.

حرم مطهر حضرت معصومه (س)  (خواهر امام هشتم شیعیان ایران (امام رضا) ) در مرکز شهر قم و از طرف شمال به میدان آستانه، از شرق به خیابان آیت الله مرعشی نجفی، از جنوب به مسجد اعظم و خیابان موزه و از غرب به مدرسه‌ی فیضیه متصل است. هزینه‌ی هتل‌ها با توجه به میزان فاصله از حرم مطهر و تسهیلات ارائه شده، متغیر خواهد بود.

اما به طور میانگین، قیمت‌ها از ۳۰ دلار تا ۸۰ دلار به ازای هر یک شب اقامت در اتاق دو تخته، خواهد بود. در اکثر این هتل‌ها خدمات رفاهی همانند ارائه‌ی اینترنت در لابی، کافی‌شاپ، رستوران، نمازخانه، پارکینگ و… برای میهمانان در نظر گرفته شده است. اکثر هتل‌های ذکر شده در خیابان‌ ارم، خیابان بهار، خیابان حجتیه، خیابان اراک، خیابان معلم و چهارراه غفاری قرار دارند.

از هر کسی در قم، نشانی حرم حضرت معصومه را بگیرید، شما را به بلوار زائر قم راهنمایی می کند.

موزه حرم فاطمه معصومه (س)

موزه‌ی آستانه مقدسه، طبق اظهارات مورخان، یکی از قدیمی‌ترین موزه‌های کشور، به شمار می‌آید که در سال ۱۳۱۴ در بخش داخلی حرم تاسیس شد. این مجموعه‌ی فرهنگی تاریخی، حاوی آثار متعددی از ایران کهن است که می‌توان به: قرآن‌های خطی از قرن دوم هجری، ظروف سفالی مربوط به هزاره‌ی اول و دوم پیش از میلاد مسیح، کاشی‌های زرین فام با طرح‌ها، تصاویر و کتیبه‌هایی مجلل و شگفت‌انگیز متعلق به قرن ۶ تا ۸ هجری، قالیچه‌های دستباف ابریشمی دوران حکومت پادشاهان صفوی و قاجار و بسیاری دیگر از آثار جالب و حیرت‌انگیز تاریخی، اشاره کرد.

موزه‌ی آستانه مقدسه در خیابان آستانه، مجاورت درب ورودی حرم مطهر، قرار گرفته است.

مسجد جمکران

دومین مقصد گردشگری مذهبی مهم قم و یکی از معروف ترین مساجد ایران، مسجد مقدس جمکران است که نزد شیعیان ایران،‌جایگاه بسیار مهمی دارد. این مسجد حدود یک هزار سال قدمت داشته و در شش کیلومتری شهر قم احداث شده است. سالانه پذیرای بازدید میلیون ها گردشگر از سراسر ایران و جهان است. ورود به این مسجد برای گردشگران خارجی به خصوص بانوان، تحت شرایط خاص امکان پذیر است که بهتر است پیش از ورود، با مسئولان مسجد هماهنگی لازم را انجام دهید.

بازار قدیم قم

یکی از زیبا ترین بازارهای سنتی سرپوشیده ایران را میتوان در بازار قدیمی قم شاهد بود. این بازار یکی از مجموعه های تاریخی ایران در دوران کهن است که قدمت معماری آن به اوایل حکومت قاجار باز می گردد. هنرمندان و صنعتگران و فعالان تجاری بسیاری در این بازار مشغول به کار هستند که برای خرید سوغات و صنایع دستی قم، انتخاب خوبی خواهد بود.

تیمچه بازار قم، بزرگ ترین سقف ضربی ایران را دارد که بیش از ۴۰۰ سال از ساخت آن می گذرد. بازار قم، دارای سراهایی است که ویژگی این سراها نوعی فضاهای باز معماری (مجتمع تجاری بدون سقف) هستند و معمولا به تجارت عمده می‌پردازند .

این سراها در حقیقت همان کاروانسراهای درون‌شهری محسوب می‌شوند که در راسته بازارها قرار دارند و شمار و وسعت آنها نشان‌دهنده اهمیت اقتصادی آنها است. راسته‌ی بازار دارای پوشش گنبدی و سرپوشیده است. طول راسته‌ی بازارنو حدود یک کیلومتر و سقف آن از پوشش گنبدی ساخته شده است.

این بازار دارای یک تیمچه بنام تیمچه بزرگ بازار نو است. تیمچه بزگ قم در شمال راسته بازار نو استان قم قراردارد. این بنا از آثار ارزشمند هنری ومعماری ایران است که توسط استاد حسن قمی مشهور به معمارباشی طراحی و اجرا شده و بانی آن تاجر بزرگ قم ( حاج سید محمود طباطبایی ) بوده است.

این بنا از نظر وسعت، هنر معماری و تزیینات از جمله بناهای منحصر‌به ‌فرد به شمار می‌رود. تیمچه‌ی بزرگ قم، بیست حجره در طبقه‌ی پایین و دوازده غرفه در بالا دارد و آثاری ارزنده از هنر گچ‌بری و مقرنس را در خود جای داده است. گنبد این بنا از نوع عرق‌چینی و پوشش زیر آن شمسه‌کاری با روزنه‌هایی برای تامین روشنایی داخل بناست. تیمچه با دو ورودی به راسته بازار نو راه می‌یابد.

برای عاشقان تاریخ و مطالعات معماری ایران، دیدار از بازار قدیمی قم، همچون بازدید از بازار تبریز و بازار قزوین، درس های شگفت انگیز بسیار دارد.

مسجد جامع قم

مسجد جامع قم، عمارتی کهن و زیبا در این شهر است که از دیگر جاذبه های گردشگری آن به شمار می رود. آنچه مسلم است، این بنا بیش از ۷۰۰ سال قدمت دارد. فاصله مسجد جامع قم تا مسجد جمکران، ۱۲ کیلومتر است. فاصله این مسجد تا قلعه قمرود هم ۲۷ کیلوکتر است. فاصله این مسجد تا مقابر باغ گنبد سبز هم ۲ کیلومتر بوده که می توانید پیاده هم طی مسیر کنید.

مسجد جامع قم در بزگراه عمار یاسر واقع شده است. پس از فوت شخصیت های سیاسی و مذهبی ایران، مراسم بزرگداشت شماری از آنها معمولا در مسجد جامع قم برگزار می شود.

کوه خضر نبی

از دیگر جاذبه های گردشگری قم میتوان به کوه خضر نبی اشاره کرد که محلی روحانی و چشم نواز و در عین حال مکانی زیارتی و سیاحتی است. این عبادت گاه با قدمت چند هزار ساله، عبادت گاه خضر نبی بوده و در یکی از مترفع ترین نقاط قم بنا شده است و هر ساله میزبان گردشگران بسیاری می شود.

این کوه در ۶ کیلومتری مرکز قم به سمت جنوب و در جوار شهرک قدس قرار دارد. طبیعت گردها، گردش در اطراف این کوه را در نظر داشته باشند.

کاروانسرای دیر گچین قم

کاروانسرای دیر گچین قم با قدمتی بیش از ۱۵۰۰ سال، یکی از آثار باقیمانده از تاریخ قم و ایران است که لقب مادر کاروانسراهای ایران را از آن خود کرده است و میتوان آن را یکی از جاذبه های گردشگری شهر نامید. طراحی، ساخت و معماری این مجموعه در نوع خود قابل توجه است. برای تماشای این کاروانسرا، باید به جاده قم-قمصر (آزاد راه حرم تا حرم) بروید.

مدرسه فیضیه

افرادی که به تاریخ معاصر ایران علاقمند هستند، حتما درباره مدرسه فیضیه قم بسیار شنیده و خوانده اند. مدرسه فیضیه قم، مکانی است مهم و ارزشمند در این شهر که زمان احداث آن به دوران حکومت صفویان می رسد. علما و مجتهدین بسیاری در این مکان سکونت داشتند و به تحصیل و تدریس و تحقیق علوم مذهبی پرداخته اند.

یکی از مهم ترین اتفاقاتی که در مدرسه فیضیه رخ داده است، سخنرانی تاریخی روح الله خمینی (بنیانگذاری انقلاب جمهوری اسلامی در سال ۱۹۷۸) در این مدرسه است که منجر به قیامی به نام قیام ۱۵ خرداد در ۱۹۶۳ گردید که نقطه عطفی در مبارزات ملت ایران علیه نظام شاهنشاهی محمد رضا پهلوی (آخرین پادشاه ایران) شد.

این مدرسه در شمال صحن عتیق حرم حضرت معصومه قرار دارد.

پارک ملی کویر

یکی از وسیع ترین و کهن ترین مناطق حفاظت شده کشور، پارک ملی کویر (آفریقای کوچک در ایران) است که بخشی از آن در قم قرار دارد. وسعت این منطقه حدود ۶۷۰ هزار هکتار است که بخش اعظمی از آن را پارک ملی و بقیه را منطقه حفاظت شده تشکیل می دهد. این منطقه از چشمه ها، حیوانات وحشی نادر، گیاهان متنوع و مناظر دیدنی و شگفت انگیزی برخوردار است که بازدید از آن بسیار هیجان انگیز است.

راه‌های ورودی به پارک ملی کویر عبارتند از:

مسیر اول : مناسب‌ترین راه ورودی منطقه از طریق راه آسفالته ورامین، پیشوا تا یک کیلومتری ایستگاه راه آهن ابردژ ادامه دارد و از مسیر جاده شنی قلعه بلند، عسگرآباد، حصار گلی به پاسگاه محیط‌بانی مبارکیه می‌رسد و وارد پارک ملی کویر می‌شود.

مسیر دوم : از شهرستان گرمسار به سمت جنوب آغاز و پس از عبور از جاده سنگفرش به محیط‌بانی سیاه کوه می‌رسد.

مسیر سوم : از کاروانسرای مرنجاب در شمال بیابان بندریگ و جنوب دریاچه نمک آران و بیدگل آغاز و پس از طی مسافتی در حدود ۵۰ کیلومتر به محیط‌بانی سفیدآب می‌رسد.

دریاچه نمک که تنها دریاچه‌ای است که در جوار پارک قرار دارد، یکی از بزرگ‌ترین شوره ‌زارهای ایران است. این دریاچه حالت مثلثی دارد که رأس آن در شمال قرار گرفته و وسعت آبگیر دریاچه حدود ۲۵۰۰ کیلومتر مربع و مرز غربی پارک ملی کویر را تشکیل می‌دهد.

آب این دریاچه بسیار شور است و در هنگام غروب از قله سیاه کوه منظره بسیار زیبایی دارد. دریاچه نمک حوزه آبگیر بسیاری از رودخانه‌های مرکزی ایران است و اطراف آن باتلاق‌های زیادی وجود دارد.

هر چند هیچ نوع آبزی در آب این دریاچه وجود ندارد، زمستان‌ها تعداد قابل توجهی از پرندگان مهاجر آبزی به این دریاچه و رودهای اطراف آن روی می‌آورند. سال‌ها پیش، تابستان‌ها نیز تعدادی فلامینگو در نواحی جنوبی آن دیده می‌شد. پارک کویر دارای چشمه ها و نهرهایی است. از جمله آنها می‌توان به چشمه سفیدآب در نزدیکی محیط‌بانی سفید آب، چشمه آبشار نمکی در نزدیکی ملک آباد و چشمه سیاه کوه در نزدیکی محیط بانی سیاه کوه اشاره کرد.

یوزپلنگ آسیایی، پلنگ ایرانی، گرگ، کفتار راه‌راه، گربه شنی، روباه قرمز، روباه شنی، جبیر، کل‌وبز، قوچ و میش، شغال، سیاه‌گوش از جمله پستانداران شاخص این منطقه هستند.

روستای وشنوه

اگر به دنبال منطقه خوش آب و هوا با مناظر طبیعی و دیدنی هستید، بازدید از روستای زیبای وشنوه، یکی از گزینه های مناسب است که در بهار و تابستان از اقلیمی معتدل و مطبوع برخوردار بوده و در زمستان هم، آبی هوایی سرد دارد. این روستا ییلاقی است و بخشی از آن در شیبی تند واقع شده است. فاصله این روستا تا مرکز قم حدود ۶۰ کیلومتر است. این روستا، یکی از ۹ روستای هدف گردشگری در دل استان کویری قم است.

روستا فردوس

از جمله مقصدهای روستاگردی در استان قم است که سرسبزی و مناظر طبیعی بکر آن، میزبان گردشگران در ایام مختلف سال می شود. فردوس به معنی بهشت است و این روستای زیبا، نگینی در استان کویری قم است. این روستا در ۵۰ کیلومتری شهر قم قرار دارد. از دیگر نکات مثبت روستای فردو می‌توان به رویش انواع گیاهان دارویی مانند گل گاو زبان، شیرین بیان، گل ختمی، شاتره، خاکشیر و گون پیرامون روستا می‌رویند که کاربردهای متنوعی دارند. انواع پرندگان و جانوران مانند شغال، گرگ، روباه، خرگوش، کبک و تیهو پوشش جانوری پیرامون روستا را تشکیل می‌دهد.

خانه ملاصدار

در روستای کهک ، یکی از مناطق زیبای استان قم، عمارتی قدیمی قرار دارد که به خانه دانشمند و فیلسوف بزرگ ایرانی متولد شهر شیراز، محمد بن ابراهیم یحیی شیرازی، ملقب به ملاصدرا (بنیانگذار حکمت متعالیه) است که از معماری جالب و زیبایی  برخوردار است. این خانه در ۶۲ کیلومتری مرکز قم قرار دارد.

قلعه قمرود

بنایی قدیمی و متعلق به دوران حکومت اشکانیان در اطراف قمرود و در بخش شمالی کوه سفید، از توابع استان قم است که به قلعه قمرود شهرت یافته است. به نظر می رسد که این عمارت کهن، توسط میرزا نظام غفاری، در نزدیکی بخش شرقی قلعه قدیمی قمرود که از بناهای دوران صفوی بوده، احداث گردیده است. این قلعه از آثار ملی ایران است.

موزه صنایع دستی

خانه یزدان پناه، بنایی ۱۲۰ ساله با وسعتی بیش از هزار متر مربع  که به دوران حکومت قاجاریان و اوایل حکومت پهلوی تعلق دارد. این عمارت، امروزه به عنوان موزه صنایع دستی قم مورد استقبال گردشگران قرار دارد. این موزه در خیابان ۱۹ دی،‌ انتهای کوچه ۱۱ شماره ۱۵ واقع شده است. این موزه در محله باغ پنبه در نزدیکی بازار قدیمی شهر قرار دارد.

در موزه صنایع دستی قم آثار هنری صنایع دستی بومی قم در دو سالن شاه نشین بالا و آثاری گویای فرهنگ غنی این استان در ویترین های مجزا در معرض نمایش قرار داده شده است. در بخش محصولات در حال حاضر آثاری از رشته‌های سفال و سرامیک، خرمهره، معرق چوب، قلمزنی روی مس، منبت چوب، معرق، نقاشی روی شیشه، تراش سنگ‌های قیمتی و نیمه قیمتی، خرمهره، کوزه های سفالین منقش به آیات و روایات و اسما جلاله، حکاکی روی فولاد خنجر و شمشیر و همچنین لباس‌های سنتی استان به نمایش درآمده است.

دریاچه حوض سلطان

دریاچه‌‌ی نمک حوض سلطان یکی از جاذبه‌های طبیعی قم است. بهترین زمان برای بازدید از این مکان زیبای طبیعی، اوایل فصل بهار و اواسط فصل پاییز است؛ چراکه از سرمای استخوان‌سوز کویر و گرمای طاقت‌فرسای آن، اثری نیست. نام دیگر این دریاچه‌ی زیبا، دریاچه‌ی شاهی و دریاچه‌ی ساوه است .

دریاچه نمک حوض سلطان در ۴۰ کیلومتری شمال شهرستان قم و ۸۵ کیلومتری جنوب تهران و در حاشیه بزرگراه خلیج فارس قرار دارد. این دریاچه که به دریاچه ساوه قم و دریاچه شاهی هم معروف است به مساحت تقریبی ۲۴۰ کیلومتر مربع در شمال شرق شهرستان قم واقع شده‌ است و رشته کوه‌های البرز در شمال آن قرار دارد.

وسعت و شکل دریاچه متناسب با ورود آب و میزان بارندگی آن در فصول مختلف سال متفاوت است. در مواقع بارندگی و ذوب برف‌های ارتفاعات اطراف، چون بر میزان آب ورودی افزوده می‌شود، وسعت آن زیاد و در غیر از این ایام، وسعت آن کم می‌شود.

دریاچه حوض سلطان به مانند آیینه ای بزرگ در وسط ایران زمین است.ارتفاع دریاچه حوض سلطان از سطح دریا ۸۲۰ متر می باشد که تقریبا در تمام سطح دریاچه یکسان است.

راه دسترسی اول به حوض سلطان برای کسانی که از سمت قم می آیند: بعد از مجتمع مهتاب، و عبور از اولین تپه‌ای که دریاچه بعد از آن دیده می‌شود و درست در کنار تپه دوم، جاده‌ای خاکی به سمت پایین و دریاچه سرازیر می‌شود که جاده اصلی معدن نمک است (در ۹۵ کیلومتری تهران).

یکی از نشانه‌های این خروجی، تابلوی تهران ۹۵ کیلومتر می‌باشد.

راه دسترسی دوم به حوض سلطان برای کسانی که از سمت تهران می‌آیند: پس از طی ۷۰کیلومتر از تهران، در سمت چپ اتوبان جاده ای به سمت روستای چشمه شور می‌رود که نشانه آن در اتوبان تابلوی اطلاعات گردشگری می باشد. برای رسیدن به طرف مقابل اتوبان باید از اولین زیرگذر اقدام کنید.

اگر به قم رفتید، در خرید سوهان قم عجله نکنید. از مردم شهر، بهترین مکان های فروش سوهان را سوال کنید. حتما تعجب خواهید کرد که چرا نام اکثر مغازه های سوهان فروشی شهر و اطراف جاده قم، سوهان حاج حسین و پسران است! شاید این هم بخشی از خلاقیت ایرانی ها در کسب و کار باشد!

اخرین اطلاعات از ظرفیت ها ی توریستی و اقامتی استان قم را از اداره کل گردشگری و میراث فرهنگی قم سوال کنید: QOMCHTO.IR

نویسنده مطلب: بلاگ موسم

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *